Zoeken in deze blog

19 november 2026

“Pâte de pommes”: een Frans-Belgisch broodbeleg

Patricia Van den Eeckhout


De Belgische babyboomers hebben dit beeld misschien verdrongen, maar ooit was er een tijd dat landgenoten mierzoete, gestolde en in schijven gesneden appelmoes als broodbeleg gebruikten. Het product was gekend onder de naam “pâte de pommes”. Er bestond ook een Nederlandstalige benaming voor (appeldeeg), maar die hoorde men veel minder. 

De “pâte de pommes” was geen nieuw product. Louis Liger legt in La nouvelle maison rustique (1777) uit hoe men de zoetigheid moest bereiden. Iedereen kon dat in zijn eigen keuken proberen, maar dat ging niet zonder de nodige rompslomp. 

De in Noord-Frankrijk geboren apotheker Victor Pierre Joseph Mirland (1823-1896) vond een manier om de “pâte de pommes” op industriële wijze te produceren. In 1850 trouwde Mirland met een Belgische. Nadat hij in 1858 zijn werkwijze om van appels “pâte de pommes” te maken als uitvinding had laten registreren, begon hij in de geboorteplaats van zijn echtgenote (Frameries, Henegouwen) met een fabriekje. Dat zou tot na de Tweede Wereldoorlog actief blijven. 


 

Uit een advertentie van 18 mei 1909 in het blad Stamboul blijkt dat de firma Mirland niet alleen “pâte de pommes” vervaardigde, maar ook ander fruit volgens hetzelfde procedé verwerkte. Het is onduidelijk wat de firma bedoelde met de claim dat haar producten onder het toezicht van de Belgische overheid werden gefabriceerd (gallica.bnf.fr/Bibliothèque nationale de France).


In het oogstseizoen van de appels was er een overaanbod aan vruchten. Met haar procedé kon de firma Mirland massa’s appels verwerken voor ze rot werden. Nadat ze waren gewassen, werden ze gekookt, waarna een speciaal apparaat ze perste en de bruikbare pulp scheidde van de pel en de pitten. Het appeldeeg werd gedroogd tot het helemaal verhard was en door een machine in stukken kon worden gesneden. Appelschillen en pitten werden als veevoeder gebruikt. 

Het appeldeeg van Mirland won medailles en onderscheidingen. Het bleef lang goed en was handig als er geen vers fruit voorhanden was. Wie geen zin had om moes te maken van verse appels hoefde enkel wat water toe te voegen. De Revue de la chocolaterie, confiserie, biscuiterie, confiturerie stelde in 1937 dat het product vooral populair was in Franstalig België en Noord-Frankrijk. Ook in Vlaanderen sloeg het aan. Maar in de rest van Frankrijk en in andere landen was het quasi onbekend. 

De Belgische overheid nam in 1939 de “pâte de pommes” op in de korf van 56 goederen waarmee de index van kleinhandelsprijzen werd berekend. Die index mat de evolutie van de levensduurte. De geselecteerde producten moesten representatief zijn voor het consumptiepatroon van de bevolking. Blijkbaar werd er in menig Belgisch huisgezin “pâte de pommes” gegeten. De advertentie van Mirland presenteert het product als een dessert, maar allicht werd het in België vooral als broodbeleg gebruikt. De langwerpige schijven waren compact verpakt en gemakkelijk te snijden. Wie zijn boterhammen meenam naar het werk kon het appreciëren: het droogde niet uit, lekte niet en kon integraal worden opgegeten. 

In 1955 werd de “pâte de pommes” geschrapt uit de goederenkorf waarvan de prijsevolutie werd gevolgd. De zoete appelschijven waren niet langer relevant meer. 


Opkomst en neergang van de Union Economique de Bruxelles

Peter Scholliers


In 1890 richtten enkele Brusselse ambtenaren een coöperatie op voor het personeel van de post, de telegraaf en de spoorweg. Ze wilden voedingswaren van goede kwaliteit aan een correcte prijs verkopen: de Union économique de Bruxelles (of U.E) was geboren. Later was alle overheidspersoneel welkom. Politiek was uit den boze. De klanten van de coöperatie hadden doorgaans een bescheiden inkomen maar wel een vaste baan. Zij behoorden tot de kleinburgerij.

Het aanbod van de U.E. breidde uit van een handvol kruidenierswaren tot een grootwarenhuis met kleding, textiel, steenkool, ijzerwerk, papierwaren, speelgoed, meubels, voeding en een tea-room. De coöperatie bezat fabrieken en leverde aan huis. In 1922 startte ze met een eigen merk, U.E. Dat huismerk werd vooral gebruikt voor voedingswaren. De winkel straalde degelijkheid uit. 

 

In 1922 lanceerde de coöperatie een eigen merk: U.E. (Bulletin Mensuel de l’Union 

économique de Bruxelles, maart 1930, eigen collectie) 


In februari 1936 verscheen het vijfhonderdste nummer van het Bulletin mensuel de l’Union économique de Bruxelles. Het feestnummer, dat zoals elk Bulletin uitsluitend in het Frans verscheen, bejubelde de buitengewone groei van de coöperatie. Het legertje van 1.000 U.E-medewerkers, de 60.000 leden (enkel in het Brusselse) en de sterk stijgende omzet getuigden daarvan. En dat zonder publiciteit of speciale verkooptechnieken, zoals solden. De coöperatie bezat toen 22 winkels. De hoofdwinkel in Sint-Joost-ten-Node, waar ook de administratie en het verdeelcentrum waren gevestigd, was een flagship store: een prestigieuze vitrinewinkel. A l’Innovation of Het Volkshuis keken er met afgunst naar.

In 1935 verkocht de U.E. wijn, conserven, snoepgoed, zuivelproducten, bakkerswaren, kruiden, gedroogd en vers fruit en groenten, deegwaren, koffie en thee, in totaal 1.500 verschillende producten. Toppers in het aanbod waren alcoholische dranken (vooral wijn) en snoep, samen goed voor bijna de helft van de aangeboden voedingswaren. De prijslijst bevatte enkele dure flessen, zoals champagne Moët et Chandon White Star van 61 frank (zo’n 75 euro). De klanten van de coöperatie konden zich wel iets veroorloven.

Het succes van de U.E dreef op die koopkracht. In tegenstelling tot de socialistische Vooruit of de christelijke Het Volk die op de arbeidersklasse mikten, steunde de U.E op een almaar uitbreidende groep klanten waarvan de overgrote meerderheid een vaste job met gegarandeerd inkomen had. Dat beschermde hen tegen recessies en crisissen, zoals tijdens de jaren 1930 toen de koopkracht van vele arbeidersgezinnen instortte.

 

De pijlsnelle groei van omzet en leden van de U.E tussen 1900 en 1935 (Bulletin mensuel de l’Union économique de Bruxelles, februari 1935, eigen collectie)


De U.E boerde goed in de jaren 1950 en ’60, maar de doorbraak van de moderne supermarkt rond 1970 nekte haar sneller dan de christelijke of socialistische coöperaties. De U.E-leden voelden zich onmiddellijk aangesproken door het gevarieerde aanbod, de zelfbediening, het winkelkarretje, de centrale kassa, de verpakking en het amerikanisme van de nieuwe supermarkten, terwijl de U.E haar oubollig imago met orderbriefjes, winkeljuffrouwen en houten schappen niet kwijt raakte.

Tot de jaren 1960 was de kleinburgerlijke klant een grote troef, maar nadien speelde precies die klandizie in het nadeel van de UE. De coöperatie sloot de deuren definitief in december 1972.


Lees hier meer over de geschiedenis van coöperatie in België