Een met wijn overgoten werkdag

Patricia Van den Eeckhout

De Parijse grootwarenhuizen voeden hun personeel, stelde Pierre Giffard, toen hij in Les grands bazars (1882) het grootwarenhuis Au Bon marché beschreef, waar zo’n 3.600 mensen werkten. De personeelsmaaltijd was een deel van het loon. Wie ’s middags liever thuis at, diende elders werk te zoeken. 

Het reglement van Au Bon marché uit 1894 leert dat het personeel recht had op twee warme maaltijden per dag. De werkdag was dan ook lang. De winkel ging open rond 8u ’s morgens (de openingsuren in winter en zomer verschilden) en sloot al naargelang het moment van het jaar om 19u30 of 19u55. Terwijl het reglement preciseerde wanneer de werkdag begon, werd er geen officieel einde van de werkdag aangekondigd. 

Twee warme maaltijden per dag was in die periode lang niet slecht. Onder meer om die reden werd Au Bon marché in een korte monografie uit 1894 kritiekloos bejubeld. De werkgever zou zijn bedienden als vrienden behandelen, schreven Cucheval-Clarigny en Flavien. 

 

De eetzaal voor vrouwen. A. Cucheval-Clarigny, E. Flavien, Les grandes usines de Turgan. Etude sur le Bon Marché (gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France)

Er waren drie eetzalen: een voor de afdelingshoofden en bedienden, een voor de vrouwen en een voor de magazijnjongens en koetsiers. Omdat er zoveel eters waren, werd elke maaltijd in drie shiften geserveerd. Wie in de eerste shift at, consumeerde zijn “middagmaal” om 9u30 ’s morgens. De tweede reeks ging door om 10u30 en de derde om 11u30. ’s Avonds werd het eten opgediend om 17u, 18u en 19u.  

Bij elke maaltijd kreeg het personeel een vleesschotel naar keuze, groenten en een dessert. Het avondmaal voorzag daarnaast ook een bord soep en een portie sla. Per maaltijd had elke persoon (ook vrouwen) recht op een kruik wijn van 0,5 liter. Omdat er twee maaltijden per dag waren, kon elk personeelslid per dag een liter wijn consumeren.

Volgens het reglement van Au Bon marché van kort voor de Eerste Wereldoorlog blijkt het gros van de werknemers geen recht meer te hebben op een avondmaaltijd. De winkel ging vroeger dicht (19u), maar het personeel moest nog steeds om 8u ’s morgens present zijn. Zoveel korter was de werkdag niet geworden. Mogelijk gaven de winkelbedienden er de voorkeur aan ’s avonds samen met hun gezin te eten, eerder dan te genieten van een “gratis” maaltijd in het bedrijf (en was de bedrijfsleiding hen daarin gevolgd).

Dat het middagmaal later werd geserveerd dan vroeger kan ook een rol gespeeld hebben in het goeddeels afschaffen van de avondmaaltijd. De middaghap werd opgediend om 10u15, 11u10, 12u05 en 13u. De maaltijden waren nog altijd op dezelfde manier samengesteld. De halve liter wijn stond onveranderd op het menu, maar voortaan kon die worden vervangen door een fles bier.

De maaltijden kostten aan het grootwarenhuis een aardige duit, maar zij hadden het voordeel dat het winkelpersoneel onder toezicht bleef. Beter een 0,5 liter wijn in de kantine dan ongecontroleerd gedrag in de cafés in de buurt.